Aktualności Lalka

Lalka

  • 2015-09-15 14:41:47
  • Lalka

Za nami kolejne Narodowe Czytanie. W tym roku cała Polska czytała Lalkę! Poniżej publikujemy treść wystąpienia dr Doroty Niedziałkowskiej wygłoszonego podczas katowickiego Narodowego Czytania nt. Lalki w edycji Pism wszystkich oraz historii recepcji dzieła.

  

 

Lalka jest utworem w wielu kwestiach polemicznym w stosunku do powieściopisarstwa polskiego zastanego przez Bolesława Prusa w drugiej połowie XIX wieku. Powstawała w atmosferze sukcesu Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza i w aurze powszechnego podziwu dla jego Potopu. W tym czasie mało kto uważał Lalkę za dzieło wybitne, choć niektórzy recenzenci akcentowali, że przynosi ona rzetelny obraz epoki, a w przyszłości stanie się encyklopedią wiedzy o życiu codziennym w Warszawie. Zmiana stosunku do tej powieści następowała za sprawą krytyków młodopolskich: Ignacego Matuszewskiego, Cezarego Jellenty i Stanisława Brzozowskiego. Po ich opiniach i po monografii Lalki Zygmunta Szweykowskiego w 1927 roku nie brzmiał niespodzianie w okresie międzywojennym tytuł artykułu Jana Lechonia w „Wiadomościach Literackich” (1932): Wielki Prus

Nie ulega kwestii, że co dziełu Prusa ujęła pozytywistyczna współczesność, to mu – mówiąc słowami z Muzy Jana Kochanowskiego – „nagradza z lichwą wiek późniejszy”. Odkrywanie w kolejnych odczytaniach Lalki bogactwa sensów potwierdza prawdę niewątpliwą: jest to rzetelne arcydzieło. Arcydzieło, którego interpretacja pozostaje – jak to słowami Hansa Georga Gadamera określił Kazimierz Bartoszyński – „niekończącym się zadaniem”.

Specyfika opracowania Lalki w edycji Pism wszystkich

Nad trzytomową edycją krytyczną Lalki opracowywaną na potrzeby Pism wszystkich Bolesława Prusa w ramach serii B: Powieści pracuje od początku grantu prof. Józef Bachórz. Obecnie jesteśmy na etapie weryfikowania krytyki tekstu, przed rozpoczęciem procesu wydawniczego. Pierwszy tom Lalki wydamy przed końcem 2015 roku. 

Podstawą wydania Lalki w Pismach wszystkich jest ostatnie kontrolowane przez Bolesława Prusa wydanie tej powieści, druga edycja książkowa z 1897 roku. Wydanie to pisarz wymienił w liście do bibliofila Stefana Dembego, aprobując poziom edycji bez zastrzeżeń. Oba wydania książkowe Lalki ukazały się staraniem warszawskiej oficyny Gebethner i Wolff, ale były drukowane w Krakowie w drukarni Władysława Ludwika Anczyca, wtedy prowadzonej przez jego syna Wacława. Wydanie pierwsze ukazało się w trzech tomach w roku 1890. Wydanie drugie z roku 1897, dwutomowe, firma ogłaszała jako jubileuszowe w związku z 25-leciem twórczości autora. Na postawie tego wydania ukazało się w roku 1905 wydanie następne, trzecie, ostatnie za życia Prusa, nie nosi ono znamion ponownego interesowania się tekstem. Zygmunt Szweykowski w notce do wydania Lalki w 1935 roku w ramach 26-tomowych Pism Prusa „pod znakiem Polskiej Akademii Literatury” stwierdzał, że wydanie z 1905 roku zostało „odbite z matryc edycji drugiej, w rachubę więc przy omawianiu tekstu brać go nie potrzeba”. Wydanie czwarte ukazało się w trzech tomach w 15-tomowych Pismach Prusa w 1918 roku, czyli już po śmierci autora. 

Odstępstwem istotnym kształtu edycji niniejszej od edycji z 1897 roku jest – po pierwsze – wydanie w trzech tomach, czyli przyjęcie stanu z 1890, a po drugie uznania za integralną część tekstu autorskiego wszystkich fragmentów utworu odrzucanych przez cenzurę carską. Podział na trzy tomy Prus przygotowywał osobiście, pod wpływem wydawcy Józefa Wolffa, któremu ufał i z którego sugestiami się liczył. Wolff na kilka miesięcy przed zaczęciem, kiedy już całość była obmyślana, odpowiedział Prusowi, że ma pisać powieść: szeroko, nie ograniczając się. Przemawiają za tym względy wydawnicze, każdy z trzech tomów z przypisami i aparatem, rejestrem odmian liczył będzie przynajmniej 400 stron.

Uznanie edycji z roku 1897 za podstawę tekstową projektu wydania Lalki, czyli respektowanie tego faktu w wydaniu obecnym, tyle że dostosowane do obowiązujących dziś norm ortografii, ma za sobą argument niebagatelny: oprócz aprobaty Prusa dla poziomu edytorstwa jubileuszowego także i jego czuwanie nad zawartością tej edycji oraz rezultaty tego czuwania. Pisarz nie zwierzał się ze szczegółów tej pieczy, bo nie lubił wypowiadać się publicznie o swoich utworach i o emocjach autorskich. O tym zaś, że do edycji jubileuszowej wprowadzał korektury i jakie one były, czytelnik przekona się z wykazu odmian tekstu, przygotowanych do niniejszego wydania.
Materiały szczegółowo dokumentujące drogę tekstu Lalki do stanu obecnie będącego podstawą do edycji krytycznej powstawały w trzech fazach i trzech blokach.

  1. Są to przede wszystkim ocalałe fragmenty rękopisu, stanowiącej jednak tylko 1/3 napisanej przez Prusa całości rękopiśmiennej (z łącznej liczby 227 odcinków posłanych do „Kuriera” ocalało 70.), zgodnie z wolą pisarza przekazane jako dar przez jego małżonkę Oktawię Głowacką Bibliotece Miasta Stoł. Warszawy i znajdujące się tam obecnie (sygn. 149 II), a teraz teraz funkcjonujące także w formie zdigitalizowanej w ramach Mazowieckiej Biblioteki Cyfrowej i powszechnie dostępne w Internecie. Intencją wydania obecnego nie stało się dokumentowanie wszystkich zapisanych w rękopisie zjawisk świadczących o trudzie pisarskim Prusa, wszystkich więc skreśleń wyrazów lub ich cząstek, zaniechań, wszystkich dopisków, nadpisań, itp. Profesor Bachórz ogranicza się do ewidencjonowania poprawek o pewnej istotności merytorycznej i tylko do skromnej reprezentacji większości pozostałych zjawisk.
  2. Jest to – po drugie – pierwodruk odcinkowy w warszawskim „Kurierze Codziennym”, publikowany w latach 1887–1889. Podział na odcinki będzie oznaczany w edycji skrótowo na marginesie w całej serii powieści.
  3. Jest to również pierwsze wydanie książkowe, sfinalizowane w roku 1890; temu wydaniu Bolesław Prus udzielił wiele uwagi i wprowadził do niego liczne korektury, które potem weszły do edycji z 1897 roku. Zdaniem Zygmunta Szweykowskiego wydania z roku 1890 i z 1897 „nie różnią się zbytnio od siebie, z rzadka tylko widać jakieś nieznaczne poprawki w edycji z r. 1897, która zresztą zawiera sporo błędów korektorskich”. Dodać należy, że błędy tego rodzaju trafiały się i w wydaniu z roku 1890.


Prócz tego obecnemu wydaniu Lalki oddało pewną przysługę jej wydanie w trzech tomach w roku 1935 przygotowane przez Zygmunta Szweykowskiego. Szweykowski w 1925 roku wydał Lalkę w trzech tomach, w ramach 33-tomowych Pism Prusa w serii „Biblioteka Tygodnika Ilustrowanego”, a pracą, której doniosłości nie da się przecenić, było usunięcie większości zniekształceń tekstu spowodowanych przez cenzurę carską (ok. 40 ingerencji). Szweykowski dokończył tego zadania (jeśli nie liczyć kilku miniaturowych przeoczeń, które prof. Bachórz odnotowuj w przypisach do tekstu w wydaniu obecnym) w 1935 roku, dzięki czemu czytelnicy otrzymali powieść bez okaleczeń cenzuralnych, wlokących się za nią przez ponad ćwierć wieku. W wydaniu obecnym tekst Lalki tak opracowany zadomowił się w polskim życiu kulturalnym, a od edycji Pism w 1949 roku zyskał pisownię przyjętą w roku 1936 przez Komitet Ortograficzny Polskiej Akademii Umiejętności i z niewielkimi zmianami obowiązującą do dziś, choć utrwalił się z tego rodzaju zmianami gramatycznymi, które Szweykowski wprowadził w intencji dostosowania języka Lalki np. do zwyczajów poprawności deklinacyjnej swoich czasów, a które w wydaniu obecnym nie zostaną podtrzymane.


Prof. Bachórz, rozumiejąc korektorskie intencje Szweykowskiego, nie zastępuje starszych „obocznych form językowych” formami nowszymi. Preferowanie przezeń nowszych form obocznych wynikało z intencji przybliżania tekstu Lalki „późnym wnukom”, zwłaszcza uczniom liceów i studentom polonistyki, dla których utwór Prusa stał się lekturą obowiązkową. Obecne wydanie będzie respektowało zapisy stosowane przez Prusa w czasie powstawania Lalki, w tym także widoczne w jego tekście niekonsekwencje gramatyczne, które należały do zwyczaju językowego jego czasu, jak np. równolegle stosowane jako równoprawne końcówki biernika liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju żeńskiego na „–ę” i „–ą” (chodzi o wyrazy typu „energia” czy „suknia”).


Kwestią osobną obecnego wyposażenia edytorskiego Lalki są komentarze, tj. przypisy (objaśnienia) różnego rodzaju, a zwłaszcza językowe, bibliograficzne i rzeczowo-encyklopedyczne. Przypisy te niestety nie mogą być w wydaniu obecnym tak obszerne i tak wyczerpujące, jakie prof. Bachórz opracowywał dla edycji „ossolińskich” Lalki w serii „Biblioteka Narodowa”, zwłaszcza z roku 1998. Obecne objaśnienia są inaczej zredagowane i zdecydowanie krótsze, ale w wielu miejscach pod względem merytorycznym nieznacznie poprawione, a w kilkunastu miejscach uzupełnione, jeśli w ostatnich 20 latach udało się rozwiązać jakąś zagadkę tekstową Prusa.
Innowacją istotną w stosunku do wcześniejszych wydań Lalki stało się w przypisach uwydatnianie wszystkich koniektur i emendacji tekstowych, które w zgodzie z tradycją wydań komentowanych – zachowano w przypisach pod tekstem powieści także informacje o ingerencjach cenzorskich, wnoszą one informację dotyczącą realiów życia politycznego i kulturowego w niewoli.

Edycja Lalki w Pismach wszystkich będzie miała następujący układ: tekst główny oraz dodatek krytyczny, nota edytorska i odmiany tekstu. Tom pierwszy prof. Bachórz rozpocznie znakomitym wstępem historyczno-literackim oraz wyborem bibliografii. Pragniemy zaznaczyć, że jego nota edytorska to mały traktat o sprawach tekstologicznych związanych z powieścią. Pokrótce scharakteryzuję jej zawartość:

Nota edytorska O TEKŚCIE „LALKI”

  1. Edytorskie decyzje wstępne
  2. O odcinkach i o konsekwencjach powinowactwa z gazetami
  3. O pierwszych edycjach książkowych
  4. O kłopotach z cenzurą
  5. Nieco o rękopisie
  6. O autorskim dyscyplinowaniu stylu

Zgoda „na rację”. I „na racją” też..., czyli o zasadach modernizacji

Oto końcowy fragment wstępu dotyczący zakończenia powieści:

W kwestii zniknięcia Wokulskiego czytelnik Lalki otrzymuje cztery wersje. Jedną autoryzuje doktor Szuman, druga należy do Ochockiego, trzecią formułuje Rzecki, czwarta znajduje się w liście Węgiełka. O wiarygodności żadnej z tych wersji nie upewnia nas narrator autorski. W takim ukształtowaniu finału zawiera się ważne przesłanie. Oto pisarz przez setki stronic prowadził czytelnika po zawiłościach biografii Wokulskiego, oferował warianty, prostując je lub uchylając, w kwestii zaś niezwykle ważnej: życia i śmierci bohatera – zakończył powieść przejmującym smutkiem i przydatkiem niejasności.
[...] Było intencją Prusa wytrącenie czytelnika ze spokoju i upomnienie tegoż czytelnika, że uczestniczy w zbiorowości, która trwa w impasie nie tylko wskutek niewoli, ale i wskutek zaduchu utrwalanego przez tradycję i przez własne elity. Napisał Prus Lalkę przeciwko naszym nawykom do zadowolenia z siebie, do rozgrzeszania się z błędów i z wygodnej wiary, że... jakoś to będzie. Lalka jest – zaakcentujmy to raz jeszcze – polemiką z mesjanizmem polskim, czyli z naszym przekonaniem o pożytku klęsk i cierpień.
Ale oto gdy się już o tym upewniłem i z pokorą przyjmuję do wiadomości, że moim udziałem winna się stać zaduma bez pokrzepień – pojawia się pytanie, które stawia mi prof. Samuel Sandler, pisząc wstęp do hebrajskiego przekładu Lalki. Pyta prof. Sandler w korespondencji, którą się nawzajem od roku dzielimy: jak rozumieć fakt, że Ignacy Rzecki jako jedyny bohater Lalki został przez Prusa wyróżniony w chwili konania tajemniczą sceną pożegnalną. Żadna z postaci, której śmierć została w powieści w powieści wspomniana lub przedstawiona, nie została wyróżniona takim serdecznym pożegnaniem – nawet jeśli w tym pożegnaniu nie ma żadnych upewnień. Oto przed gasnącymi oczyma Starego Subiekta przesuwa się „na kształt panoramy” całe jego życie, a potem wśród ciemności zostaje tylko dymnik, przez który w dzieciństwie oglądał ze strychu Wisłę i Pragę i który„świecił jak gwiazda o nieustanie zmniejszającym się blasku.
Nareszcie i ta ostatnia gwiazda zgasła.
Może zobaczył ją znowu, ale już nie nad ziemskim horyzontem”. (II, 696)
Co Prus chciał nam tu powiedzieć? Bo w takim miejscu wielkiej powieści coś chciał nam powiedzieć coś istotnego. Bez względu na to, czy odpowiedź na takie pytania znajdziemy – w obecnym „Wstępie” nie umiem jej zaproponować – godzi się jednak przyznać tym pytaniom niebagatelne znaczenie.


Recepcja


Na początku wieku XXI zyskaliśmy upewnienie, potwierdzone licznymi przedsięwzięciami naukowymi z okazji 100-lecia śmierci Prusa w 2012 roku, że spośród prozaików XIX wieku wyrasta on nad przeciętność swojego czasu macierzystego, a Lalka zyskała rangę szczególną. Znajduje to wyraz nie tylko w fascynacjach jego dorobkiem w kraju, lecz również w przekładach na języki obce. Za życia Prusa jego powieść ta miała przekłady tylko na czeski i rosyjski. Po drugiej wojnie światowej dokonano nowych tłumaczeń na oba te języki, a oprócz tego przełożono na angielski, armeński, bułgarski, estoński, francuski, gruziński, litewski, łotewski, niemiecki, rumuński, serbochorwacki, słowacki, słoweński, ukraiński, węgierski i włoski. Przekładem dziewiętnastym jest wydane w roku 2005 tłumaczenie na język chiński. Przekład dwudziesty – na język białoruski – został dokonany przez Halinę Zharko i złożony w wydawnictwie w roku 2014; dobiegł końca przekład dwudziesty pierwszy – na hebrajski – dokonywany w Izraelu przez Miriam Borenstein; wstęp do niego przygotowuje Samuel Sandler, znawca twórczości Prusa, mieszkający obecnie w USA. Tłumaczenie dwudzieste drugie – na język niderlandzki – kończy Karol Lesman w Holandii.


Przybywa też prac o Lalce – w ostatnim ćwierćwieczu liczniej niż w przeszłości. Ich wybór znajduje się w bibliografii zamieszczonej w obecnym wydaniu Lalki.


Rozdział tej recepcji powieści kolejny to jej adaptacje radiowe oraz realizacje teatralne i filmowe. Historię radiową Lalki początkował w 1932 roku fragment Stary subiekt w opracowaniu Witolda Hulewicza. Kariera teatralna zaczęła się w roku 1952 w Teatrze Polskim w Warszawie, gdzie w spektaklu Lalki pod reżyserską pieczą Bronisława Dąbrowskiego rolę Wokulskiego grał Lech Madaliński, a panny Łęckiej – Nina Andrycz; do lutego 1955 roku dano 195 przedstawień. W 1967 roku w warszawskim Teatrze Powszechnym reżyserował Lalkę Adam Hanuszkiewicz; w roli Wokulskiego wystąpił Mariusz Dmochowski, a Łęcką grała Ewa Wawrzoń. Adaptację Hanuszkiewicza w latach następnych wykorzystano w teatrach w Bielsku-Białej, Szczecinie i Wrocławiu. W 1968 roku powstał na podstawie Lalki film reżyserowany przez Wojciecha Hasa z Mariuszem Dmochowskim w roli Wokulskiego, Beatą Tyszkiewicz jako Izabelą Łęcką i Tadeuszem Fijewskim w roli Rzeckiego. W roku 1978 Lalkę filmową i serial telewizyjny reżyserował Ryszard Ber, rolę Wokulskiego powierzając Jerzemu Kamasowi, rolę Łęckiej Małgorzacie Braunek, a Rzeckiego – Bronisławowi Pawlikowi. Oba filmy parokrotnie oferowano w programach telewizyjnych, a serial miał prócz projekcji telewizyjnych edycję na płytach DVD. W 1993 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie Adam Hanuszkiewicz reżyserował spektakl Panna Izabela. W 2008 roku uwspółcześniony spektakl oparty na motywach Lalki reżyserował w Teatrze Polskim we Wrocławiu Wiktor Rubin. Jako musical wystawiono Lalkę w Teatrze Muzycznym im. Danuty Baduszkowej w Gdyni (premiera w 2010 roku) w reżyserii i ze scenariuszem Wojciecha Kościelniaka, z muzyką Piotra Dziubka i z tekstami piosenek Rafała Dziwisza. Festiwal teatralny Lalki trwa nadal. W Teatrze Polskim w Bielsku Białej 17 kwietnia 2015 roku odbyła się premiera  Lalki w reżyserii Anety Groszyńskiej, a 15 maja 2015 roku w Teatrze Powszechnym w Warszawie w reżyserii Wojciecha Farugi.

 

 Przygotowano na podstawie wstępu oraz noty edytorskiej prof. Józefa Bachórza do trzytomowego wydania Lalki.

Seria

Gatunki

Inne

2017

2016

2015